Στις 31 Οκτωβρίου 2025, μέλη από το Δίκτυο Πράσινων Αυτοδιοικητικών συγκεντρωθήκαμε στον φιλόξενο και ζεστό χώρο του Οικολογικού Στεκιού στο Ινστιτούτο των Ελληνικών Μύλων, στην οδό Αγίων Ασωμάτων στην Αθήνα, και συνδεθήκαμε διαδικτυακά με άλλα μέλη από διάφορα μέρη της Ελλάδας αλλά και του εξωτερικού. Από κοινού συζητήσαμε και αναδείξαμε τα ζητήματα που συγκροτούν το διακριτό πράσινο στίγμα στην Τοπική Αυτοδιοίκηση.

Η ημερίδα διοργανώθηκε ενόψει του Συνεδρίου της ΚΕΔΕ, αλλά και της επικείμενης διαβούλευσης για τον νέο Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης, που αναμένεται να δοθεί στη δημοσιότητα τις επόμενες ημέρες.

Σε αυτό το πλαίσιο, ο Νίκος Πουτσιάκας, τέως περιφερειακός σύμβουλος Θεσσαλίας, μίλησε για τον πρωτεύοντα ρόλο της Τοπικής Αυτοδιοίκησης στην κοινωνική και αλληλέγγυα οικονομία και την κυκλική οικονομία, με τίτλο:
«Οι δήμοι ως φορείς κοινωνικής συνοχής και ενδυνάμωσης – υπό ποιους όρους;»

Δήμοι, κοινωνική συνοχή και τα όρια του σημερινού μοντέλου

Ο Νίκος Πουτσιάκας ξεκίνησε επισημαίνοντας ότι τα τελευταία χρόνια έγιναν σημαντικές προσπάθειες για τη δημιουργία δομών κοινωνικής πολιτικής και κοινωνικής οικονομίας σε επίπεδο ΟΤΑ. Ωστόσο, το πλαίσιο λειτουργίας αυτών των υπηρεσιών:

• εξαρτάται από δύσκαμπτους χρηματοδοτικούς κανόνες,
• συχνά δεν επιτρέπει τη διαμόρφωση συνεκτικών και ολοκληρωμένων προγραμμάτων,
• οδηγεί σε αποσπασματικές και αποσυγχρονισμένες παρεμβάσεις, αντί για μακροπρόθεσμη στρατηγική.

Η κοινωνική και αλληλέγγυα οικονομία, ως τρίτος πυλώνας ανάμεσα στο δημόσιο και τον ιδιωτικό τομέα, δεν περιορίζεται –όπως τόνισε– μόνο στις μορφές που προβλέπονται από τα νομοθετήματα για τους ΚΟΙΝΣΕΠ κ.λπ., αλλά αγγίζει ευρύτερα το σύνολο του συνεργατικού τομέα: συνεταιρισμούς, κοινωνικές πρωτοβουλίες, συλλογικά σχήματα.

Σε αυτό το πλαίσιο, οι δήμοι μπορούν να οργανώσουν ένα πλέγμα δράσεων γύρω από τρεις βασικούς άξονες: ένταξη, βιωσιμότητα και συμμετοχή.

1. Κοινωνική φροντίδα και αλληλέγγες υπηρεσίες

Πρώτος τομέας παρέμβασης είναι η κοινωνική φροντίδα. Ο Πουτσιάκας ανέδειξε τη δυνατότητα των δήμων να συμβάλουν:

• στην ανάπτυξη κοινωνικών συνεταιρισμών φροντίδας για ηλικιωμένους (ιδίως με άνοια),
• στη στήριξη δομών για παιδιά, άτομα με αναπηρία και ευάλωτες ομάδες,
• στην ενίσχυση δομών στέγασης και συστέγασης,
• στη δημιουργία κοινοτικών δικτύων κοινωνικής φροντίδας, με επίκεντρο τη γειτονιά και την κοινότητα.

Έτσι, η κοινωνική πολιτική δεν μένει μόνο στη διαχείριση επιδομάτων, αλλά μετατρέπεται σε συλλογική φροντίδα και ενδυνάμωση των ανθρώπων που βρίσκονται σε ευάλωτη θέση.

2. Κυκλική οικονομία, επαναχρησιμοποίηση και πράσινες υποδομές

Δεύτερος βασικός άξονας είναι η κυκλική οικονομία, όπου οι δήμοι μπορούν να παίξουν καταλυτικό ρόλο με:

• δημιουργία δομών επαναχρησιμοποίησης, ανακύκλωσης και αξιοποίησης υπολειμμάτων και υποπροϊόντων,
• ενεργή συμμετοχή ευάλωτων ομάδων (άνεργοι, πρώην χρήστες, άτομα με αναπηρία, αποκλεισμένοι νέοι) σε κοινωνικά σχήματα κυκλικής οικονομίας,
• ανάπτυξη «πράσινων σημείων» και κόμβων εκπαίδευσης στην ανακύκλωση, την επιδιόρθωση και την κυκλικότητα.

Με αυτόν τον τρόπο, η κυκλική οικονομία δεν είναι απλώς μια τεχνοκρατική έννοια, αλλά ένα πεδίο κοινωνικής ένταξης, εκπαίδευσης και δημιουργίας τοπικής αξίας.

3. Κοινωνική γεωργία και τοπική αυτάρκεια

Τρίτος τομέας είναι η κοινωνική γεωργία και η τοπική αυτάρκεια. Ο Πουτσιάκας ανέφερε ως παραδείγματα:

• τη στήριξη αγροτικών κοινωνικών συνεταιρισμών,
• την παραχώρηση δημοτικών ή εγκαταλελειμμένων εκτάσεων σε κοινωνικά σχήματα,
• την προώθηση βιολογικής και περιβαλλοντικά φιλικής, αναγεννητικής γεωργίας,
• τη διάθεση προϊόντων σε κοινωνικά παντοπωλεία, σχολικές και προσχολικές δομές,
• τη διασύνδεση με εκπαιδευτικά προγράμματα για νέους και ανέργους σε θέματα αγρο-οικολογίας, παραδοσιακών σπόρων, φυσικής δόμησης κ.ά.

Αυτός ο άξονας συνδέει τη διατροφική επάρκεια, το περιβάλλον και την κοινωνική ένταξη, προωθώντας ένα μοντέλο τοπικής αυτάρκειας με κοινωνικό πρόσημο.

4. Ενεργειακές κοινότητες και κοινωνική αλληλεγγύη

Ο Πουτσιάκας στάθηκε ιδιαίτερα και στις ενεργειακές κοινότητες, ως εργαλείο κοινωνικής και ενεργειακής δικαιοσύνης:

• δημιουργία ενεργειακών κοινοτήτων με συμμετοχή πολιτών και κοινωνικών φορέων,
• επενδύσεις σε Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας μικρής κλίμακας,
• εγκατάσταση φωτοβολταϊκών σε στέγες δημοτικών και δημόσιων κτιρίων, σχολείων κ.λπ.,
• απόδοση ενεργειακού μερίσματος σε ευάλωτα νοικοκυριά.

Παράλληλα, αναφέρθηκε σε δράσεις στον πολιτισμό και τον αθλητισμό:

• ανάδειξη της τοπικής πολιτιστικής κληρονομιάς μέσω κοινωνικών επιχειρήσεων, ξεναγήσεων, εργαστηρίων,
• προώθηση ήπιου κοινοτικού και οικολογικού τουρισμού,
• ανάπτυξη εναλλακτικών και θεραπευτικών αθλητικών δραστηριοτήτων με κοινωνικό όφελος.

Κίνδυνος «διαχείρισης φτώχειας» και μετακύλιση ευθύνης

Ο Νίκος Πουτσιάκας δεν έμεινε μόνο στα θετικά σενάρια. Προειδοποίησε ότι η Τοπική Αυτοδιοίκηση συχνά καλείται:

• να είναι ταυτόχρονα φορέας κοινωνικής συνοχής
• και διαχειριστής διαρκούς περικοπής υπηρεσιών και πόρων.

Έτσι, ένας θεσμός που θα έπρεπε να ενδυναμώνει τους πολίτες, μπορεί αθέλητα να μετατραπεί σε μηχανισμό:

• απλής διαχείρισης φτώχειας,
• αναπαραγωγής εξάρτησης από προγράμματα και επιδοτήσεις.

Η μετάβαση «από την πρόνοια στην ενδυνάμωση» παρουσιάζεται ως επιθυμητή, όμως –όπως τόνισε– η ρητορική της ενδυνάμωσης μπορεί, σε ένα νεοφιλελεύθερο πλαίσιο, να σημαίνει μετατόπιση ευθύνης από το κράτος και τους θεσμούς προς το άτομο ή την κοινότητα.

Οι κοινωνικές επιχειρήσεις και οι συνεταιρισμοί μπορούν όντως να παράγουν κοινωνικό κεφάλαιο, αλλά χωρίς σταθερή θεσμική και οικονομική στήριξη κινδυνεύουν να είναι απλώς «νησίδες αντίστασης» μέσα σε ένα σύστημα ανισοτήτων.
Και ακόμη χειρότερα, μπορούν να μετατραπούν σε εργαλεία ευελιξίας, υποκαθιστώντας δημόσιες δομές καθαριότητας, φροντίδας, ανακύκλωσης κ.λπ. που αποδυναμώνονται.

Ισότιμη συνεργασία ή μεταφορά κινδύνου;

Ο Πουτσιάκας έθεσε ένα κρίσιμο ερώτημα:
η συνεργασία δήμων με την κοινωνική και αλληλέγγυα οικονομία είναι πραγματικά ισότιμη σύμπραξη ή απλή μεταφορά κινδύνου και ευθύνης σε μικρούς, αδύναμους φορείς;

Γι’ αυτό, όπως υπογράμμισε, δεν χρειάζεται μια «τυφλή» προνομιακή μεταχείριση της κοινωνικής και αλληλέγγυας οικονομίας, αλλά:

• στιβαρές βάσεις λειτουργίας,
• διαφανείς κανόνες,
• αποφυγή κάθε κινδύνου εργαλειακής χρήσης αυτών των σχημάτων για να καλυφθούν τρύπες του κοινωνικού κράτους.

Το κλειδί είναι η οικοδόμηση ενός στιβαρού, αποτελεσματικού θεσμικού πλαισίου, με όλες τις απαραίτητες δικλίδες ασφαλείας, ώστε:

• να προφυλάσσεται η ακεραιότητα της κοινωνικής και αλληλέγγυας οικονομίας,
• να διασφαλίζεται ότι ωφελούνται πραγματικά οι πολίτες που έχουν ανάγκη και όχι απλώς οι «δομές» ως αυτοσκοπός.

Ο ρόλος της Αυτοδιοίκησης και οι αναγκαίες θεσμικές αλλαγές

Η Τοπική Αυτοδιοίκηση, σύμφωνα με τον Πουτσιάκα, έχει κρίσιμο ρόλο σε αυτήν την προσπάθεια. Όποιες δομές στήριξης της κοινωνικής και αλληλέγγυας οικονομίας δημιουργηθούν (π.χ. δημοτικά συμβούλια κοινωνικής οικονομίας, ταμεία κοινωνικών επιχειρήσεων κ.ά.), πρέπει:

• να συγκροτηθούν με συγκεκριμένο, ορθολογικό τρόπο,
• να διασφαλίζουν τα δικαιώματα και τις ανάγκες των πολιτών,
• να συνδέονται ουσιαστικά με τα επιχειρησιακά προγράμματα του δήμου.

Παράλληλα, τόνισε ότι:

• είναι απαραίτητο να ενσωματωθεί «κοινωνικό αποτύπωμα» στις δημοτικές προμήθειες,
• να συνδεθούν οι κοινωνικές πολιτικές με τα εργαλεία οικονομικού σχεδιασμού των δήμων,
• αυτό να γίνει κανόνας και όχι εξαίρεση.

Ωστόσο, οι ΟΤΑ σήμερα δεν διαθέτουν επαρκείς πόρους – οικονομικούς, υλικοτεχνικούς και κυρίως ανθρώπινους. Γι’ αυτό, οι όποιες δομές πρέπει:

• να σχεδιαστούν έτσι ώστε να είναι βιώσιμες,
• να αξιοποιούνται συλλογικά εργαλεία όπως οι ΠΕΔ, η ΚΕΔΕ, οι αναπτυξιακές εταιρείες των ΟΤΑ, η ΕΕΤΑΑ και οι περιφέρειες, ώστε να υποστηρίζονται οι μικρότεροι δήμοι που δεν έχουν μόνοι τους τη δυνατότητα.

Από την αλληλεγγύη στην πραγματική ενδυνάμωση

Συνοψίζοντας, ο Νίκος Πουτσιάκας υπογράμμισε ότι:

• η κοινωνική και αλληλέγγυα οικονομία δεν πρέπει να γίνει άλλοθι για τη συρρίκνωση του κοινωνικού κράτους,
• ούτε εργαλείο «φθηνής ευελιξίας» εις βάρος εργαζομένων και δικαιωμάτων,
• αλλά πυλώνας κοινωνικής προόδου, συλλογικότητας και δημοκρατίας.

Η Τοπική Αυτοδιοίκηση οφείλει να επιλέξει αν θα είναι:

• απλώς διαχειριστής φτώχειας και εξάρτησης, ή
• φορέας κοινωνικής συνοχής, ενδυνάμωσης και μετάβασης σε ένα δίκαιο, πράσινο και συνεργατικό μοντέλο τοπικής ανάπτυξης.

Και αυτό, όπως τόνισε, θα κριθεί όχι στα λόγια, αλλά στο θεσμικό πλαίσιο, στις προτεραιότητες και στις καθημερινές αποφάσεις των δήμων.

Δείτε την παρουσίαση της Νίκου Πουτσιάκα