Στις 31 Οκτωβρίου 2025, κάποια μέλη από το Δίκτυο Πράσινων Αυτοδιοικητικών συγκεντρωθήκαμε στον φιλόξενο και ζεστό χώρο του Οικολογικού Στεκιού στο Ινστιτούτο των Ελληνικών Μύλων, στην οδό Αγίων Ασωμάτων στην Αθήνα. Παράλληλα, συνδεθήκαμε διαδικτυακά με άλλα μέλη από διάφορα μέρη της Ελλάδας αλλά και από το εξωτερικό και, από κοινού, συζητήσαμε και αναδείξαμε τα ζητήματα που συγκροτούν το διακριτό πράσινο στίγμαστην Τοπική Αυτοδιοίκηση.

Η ημερίδα διοργανώθηκε ενόψει του Συνεδρίου της ΚΕΔΕ, αλλά και της επικείμενης διαβούλευσης για τον νέο Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης, που αναμένεται να δοθεί σε δημόσια συζήτηση τις επόμενες ημέρες.

Στο πλαίσιο αυτό, ο Λευτέρης Ιωαννίδης, τέως δήμαρχος Κοζάνης, παρενέβη με μια ουσιαστική τοποθέτηση για το τεκμήριο της αρμοδιότητας των τοπικών υποθέσεων υπέρ των δήμων, όπως αυτό κατοχυρώνεται στο Σύνταγμα, καθώς και για την ανάγκη εφαρμογής των αρχών της επικουρικότητας και της εγγύτητας στη λειτουργία του διοικητικού συστήματος.

Ο Λευτέρης Ιωαννίδης ξεκίνησε από το άρθρο 102 του Συντάγματος, το οποίο ορίζει ότι:

«Η διοίκηση των τοπικών υποθέσεων ανήκει στους οργανισμούς τοπικής αυτοδιοίκησης πρώτου και δεύτερου βαθμού».

Όπως επισήμανε, η διατύπωση είναι γενική – και εδώ βρίσκεται ένα κρίσιμο ζήτημα:
τι ακριβώς θεωρείται “τοπική υπόθεση” και τι όχι;

Σε μια εποχή που τα περισσότερα ζητήματα έχουν ταυτόχρονα τοπική, εθνική και ευρωπαϊκή διάσταση, η ασάφεια αυτή:

• τροφοδοτεί σύγχυση και επικάλυψη αρμοδιοτήτων,
• επιτρέπει στο κεντρικό κράτος να «παρεμβαίνει» επιλεκτικά,
• αφήνει τους ΟΤΑ συχνά με ευθύνη χωρίς επαρκή μέσα.

Ο Ιωαννίδης τόνισε ότι η αποσαφήνιση του πεδίου των τοπικών υποθέσεων και η ενίσχυση του τεκμηρίου υπέρ των δήμων είναι προϋπόθεση για μια πραγματικά ισχυρή Τοπική Αυτοδιοίκηση.

Εποπτεία νομιμότητας ή εργαλείο χειραγώγησης;

Το άρθρο 102 προβλέπει επίσης ότι:

«Το κράτος ασκεί στους οργανισμούς τοπικής αυτοδιοίκησης εποπτεία που συνίσταται αποκλειστικά σε έλεγχο νομιμότητας και δεν επιτρέπεται να εμποδίζει την πρωτοβουλία και την ελεύθερη δράση τους».

Στην πράξη, όμως, ο μηχανισμός αυτός υλοποιείται μέσω του συντονιστή της Αποκεντρωμένης Διοίκησης, ο οποίος ορίζεται από την εκάστοτε κυβέρνηση. Ο Ιωαννίδης επεσήμανε ότι:

• η εποπτεία δεν είναι τόσο ανεξάρτητη και ουδέτερη όσο θα όφειλε,
• συχνά λειτουργεί «πολιτικά»,
• δεν ανταποκρίνεται στο πνεύμα του Συντάγματος, που θέλει μια τοπική αυτοδιοίκηση με αυθύπαρκτη πρωτοβουλία και ελευθερία δράσης, υπό την προϋπόθεση της νομιμότητας.

Οικονομική αυτοτέλεια: δήμοι όμηροι της κεντρικής διοίκησης

Ένα τρίτο κρίσιμο στοιχείο, όπως το ανέδειξε ο Λευτέρης Ιωαννίδης, είναι η οικονομική αυτοτέλεια των ΟΤΑ.

Παρά τις συνταγματικές προβλέψεις, οι δήμοι:

• παραμένουν οικονομικά εξαρτημένοι από το κεντρικό κράτος,
• δεν έχουν σταθερούς ίδιους πόρους και προβλέψιμη χρηματοδότηση,
• βρίσκονται συχνά σε καθεστώς ομηρίας, καθώς η πρόσβαση σε πόρους συνδέεται με σχέσεις εξάρτησης, κομματική εγγύτητα ή πολιτικές ισορροπίες.

Διαμορφώνονται έτσι, όπως είπε, σχέσεις υποτέλειας, χειραγώγησης ή επιλεκτικής εύνοιας, που δεν συνάδουν με ένα σύγχρονο, δημοκρατικό μοντέλο αποκέντρωσης.

Εγγύτητα και επικουρικότητα: αποφάσεις κοντά στον πολίτη

Ο Ιωαννίδης ανέδειξε δύο θεμελιώδεις αρχές που πρέπει να διέπουν όχι μόνο την Τοπική Αυτοδιοίκηση, αλλά συνολικά τη δημόσια διοίκηση:

• Αρχή της εγγύτητας:
  οι αποφάσεις πρέπει να λαμβάνονται στο πιο κοντινό προς τον πολίτη επίπεδο.
• Αρχή της επικουρικότητας:
  τα ανώτερα επίπεδα διοίκησης (κεντρικό κράτος, περιφέρειες κ.λπ.) παρεμβαίνουν μόνο επικουρικά,
  είτε για να στηρίξουν τον πιο κοντινό φορέα,
  είτε για να αναλάβουν μια αρμοδιότητα όταν αυτός δεν έχει τη δυνατότητα να την ασκήσει.

Εάν οι αρχές αυτές εφαρμόζονταν με συνέπεια:

• θα αποφεύγονταν επικαλύψεις, καθυστερήσεις και συγκρούσεις,
• η διοίκηση θα ήταν αποτελεσματικότερη,
• η Αυτοδιοίκηση θα ήταν πραγματικά πιο κοντά στον πολίτη.

Τοποκεντρική προσέγγιση και πολυεπίπεδη διακυβέρνηση

Ο πρώην δήμαρχος Κοζάνης συνέδεσε τα παραπάνω με δύο ακόμη κρίσιμες έννοιες:

1. Τοποκεντρική προσέγγιση
   • Δηλαδή πολιτικές που ξεκινούν από τα χαρακτηριστικά του τόπου,
   • αξιοποιούν την τοπική γνώση, τις ανάγκες, τις ιδιαιτερότητες,
   • αποφεύγουν το «ένα μέγεθος για όλους» που επιβάλλει η κεντρική διοίκηση.
2. Πολυεπίπεδη διακυβέρνηση
   • Ο τρόπος με τον οποίο συνδέονται και συνεργάζονται όλα τα επίπεδα:
     Ευρωπαϊκή Ένωση – κράτος – περιφέρειες – δήμοι.
   • Στόχος: να παράγεται το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα για τις τοπικές κοινωνίες, χωρίς ανταγωνισμούς, επικαλύψεις και συγκρούσεις.

Όπως τόνισε, όπου οι πολιτικές σχεδιάστηκαν από τα κάτω, με ενσωμάτωση τοπικών δεδομένων και συνεργασία όλων των επιπέδων, τα αποτελέσματα ήταν πιο αποδεκτά, πιο αποτελεσματικά και πιο βιώσιμα.

Ευρωπαϊκός Χάρτης Τοπικής Αυτονομίας: υποχρέωση, όχι ευχή

Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στον Ευρωπαϊκό Χάρτη Τοπικής Αυτονομίας, που υιοθετήθηκε το 1988 στο πλαίσιο του Συμβουλίου της Ευρώπης και έχει δεσμευτικό χαρακτήρα για τη χώρα.

Σύμφωνα με τον Χάρτη:

• Τοπική αυτονομία σημαίνει το δικαίωμα και η πραγματική ικανότητα των ΟΤΑ
  να ρυθμίζουν και να διευθύνουν με δική τους ευθύνη και προς όφελος του πληθυσμού τους ένα σημαντικό μέρος των δημοσίων υποθέσεων.
• Οι δημόσιες ευθύνες πρέπει, κατά κανόνα, να ασκούνται από τις αρχές που είναι πιο κοντά στον πολίτη.
• Οι τοπικές αρχές δικαιούνται, στο πλαίσιο της εθνικής οικονομικής πολιτικής, να έχουν επαρκείς ίδιους οικονομικούς πόρους,
  τους οποίους να μπορούν να διαχειρίζονται ελεύθερα, μέσα στα όρια των αρμοδιοτήτων τους.

Κατά τον Ιωαννίδη, τα παραπάνω απέχουν πολύ από την ελληνική πραγματικότητα.

Οι δήμοι ως εργαστήρια κοινωνικής αλλαγής – ή απλοί διαχειριστές;

Ο Λευτέρης Ιωαννίδης υπογράμμισε ότι οι βασικές αρχές ενός σύγχρονου μοντέλου Τοπικής Αυτοδιοίκησης πρέπει να είναι:

• διαφάνεια,
• συμμετοχή,
• λογοδοσία,
• αποτελεσματικότητα,
• ενεργός εμπλοκή των πολιτών, ιδίως των νέων.

Κατά την άποψή του, οι δήμοι μπορούν και πρέπει να γίνουν:

«Ζωντανά εργαστήρια κοινωνικής αλλαγής – χώροι ενεργοποίησης των πολιτών, ενίσχυσης της εμπιστοσύνης στους θεσμούς και εμβάθυνσης της δημοκρατίας σε μια εποχή δημοκρατικής κρίσης».

Αντί για αυτό, ένα τμήμα της σημερινής πραγματικότητας είναι:

• υπερσυγκεντρωτικά σχήματα,
• περιορισμένος διάλογος,
• κομματικές εξαρτήσεις,
• περιορισμένη διαφάνεια στη λήψη αποφάσεων.

Ένα «βαθύ κράτος» που δεν θέλει να χάσει τον έλεγχο

Ο Ιωαννίδης άσκησε σφοδρή κριτική στην κεντρική διοίκηση και στο λεγόμενο «βαθύ κράτος», το οποίο:

• δεν επιδιώκει ουσιαστική αποκέντρωση,
• δεν θέλει να μεταφέρει πόρους, ευθύνες και αποφασιστική αρμοδιότητα στην Τοπική Αυτοδιοίκηση,
• επιμένει σε ένα μοντέλο όπου η εξουσία παραμένει συγκεντρωμένη «στο κέντρο».

Την ίδια στιγμή, δεν παρέλειψε να επισημάνει ότι ευθύνη έχουν και:

• οι ίδιοι οι αιρετοί,
• τα συνδικαλιστικά τους όργανα (ΚΕΔΕ, ΠΕΔ κ.λπ.),

όταν ενισχύουν σχέσεις εξάρτησης με το κέντρο ή αφήνουν τον κομματισμό να υπονομεύει την αυτόνομη, θεσμική τους λειτουργία.

Νέος Κώδικας Αυτοδιοίκησης: χαμένη ευκαιρία;

Μιλώντας ειδικά για τον νέο Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης, ο Λευτέρης Ιωαννίδης ήταν σαφής:

• δεν συνιστά μια βαθιά θεσμική μεταρρύθμιση,
• δεν ενισχύει πραγματικά τον ρόλο των δήμων,
• δεν αναβαθμίζει την πολιτική, διοικητική και οικονομική ικανότητά τους.

Περισσότερο μοιάζει, όπως είπε, με μια διεκπεραιωτική άσκηση τακτοποίησης διατάξεων, παρά με ένα σχέδιο ουσιαστικής ανασυγκρότησης με στόχο την αποκέντρωση.

Αντίστοιχα, για τις συνεχείς αλλαγές του εκλογικού νόμου στην Αυτοδιοίκηση μίλησε για:

«Θεσμικό τραγέλαφο, όπου κάθε κυβέρνηση προσαρμόζει τον νόμο στα μέτρα της, με στόχο να ελέγξει τα εκλογικά αποτελέσματα και να θωρακίσει κομματικά τους δήμους».

Η ανάγκη για βαθιά διοικητική ανασυγκρότηση και ουσιαστική αποκέντρωση

Ολοκληρώνοντας την παρέμβασή του, ο Λευτέρης Ιωαννίδης υποστήριξε ότι:

• Μια πραγματική θεσμική, κοινωνική και πολιτική αλλαγή στη χώρα,
• με συμμετοχικότητα, διαφάνεια και αποτελεσματικότητα,

προϋποθέτει:

• βαθιά δομική και διοικητική ανασυγκρότηση,
• ουσιαστική αποκέντρωση αρμοδιοτήτων, πόρων και προσωπικού προς τους δήμους και τις περιφέρειες,
• αξιολόγηση του έργου των δήμων με μετρήσιμους στόχους και δείκτες,
• σταθερό θεσμικό πλαίσιο, συμβατό με το Σύνταγμα και τον Ευρωπαϊκό Χάρτη Τοπικής Αυτονομίας.

Μόνο τότε, όπως κατέληξε, η Τοπική Αυτοδιοίκηση θα μπορέσει:

• να ξεφύγει από τον ρόλο του εξαρτημένου βραχίονα του κεντρικού κράτους,
• να γίνει πυλώνας δημοκρατίας, κοινωνικής συνοχής και πράσινης μετάβασης,
• και να παίξει τον ρόλο που της αξίζει στην ανασυγκρότηση της χώρας από τα κάτω προς τα πάνω.

Δείτε την παρουσίαση του Λευτέρη Ιωαννίδη