Σε μια ολοκληρωμένη πολιτική παρέμβαση για τον εκλογικό νόμο στην Τοπική Αυτοδιοίκηση, ο Κώστας Παπακωνσταντίνου ανέλυσε τις παθογένειες του σημερινού «δημαρχοκεντρικού» μοντέλου, συνδέοντάς τες τόσο με την ιστορική διαδρομή των δήμων όσο και με τις σύγχρονες ανάγκες πολυεπίπεδης διακυβέρνησης. Η κεντρική του θέση ήταν σαφής:
χωρίς απλή αναλογική και ενίσχυση της δημοκρατικής συμμετοχής, οι δήμοι δεν μπορούν να λειτουργήσουν ούτε αποτελεσματικά, ούτε διαφανώς.

Από τον «δήμαρχο – πατέρα του χωριού» στις σύνθετες πόλεις του σήμερα

Ο Παπακωνσταντίνου ξεκίνησε υπενθυμίζοντας ότι το σημερινό μοντέλο δημαρχοκεντρικής Αυτοδιοίκησης έχει τις ρίζες του στην εποχή συγκρότησης του ελληνικού κράτους, όταν οι δήμοι και οι κοινότητες ήταν ουσιαστικά «νησιά» μέσα στην επικράτεια:

• Τα τοπικά ζητήματα ήταν τότε πιο ξεκάθαρα και περιορισμένα.
• Η εικόνα του δημάρχου ως «πατέρα» που φρόντιζε τα του οίκου του ανταποκρινόταν σε ένα διαφορετικό κοινωνικό και διοικητικό πλαίσιο.

Σήμερα όμως, όπως τόνισε, οι δήμοι είναι πολύ μεγαλύτερες και πιο σύνθετες χωρικές και κοινωνικές ενότητες:
με έντονη οικονομική δραστηριότητα, αναπτυξιακά διλήμματα, περιβαλλοντικά προβλήματα, ανάγκη για σχεδιασμό, χρηματοδοτήσεις, έργα υποδομής, πολιτικές βιωσιμότητας.

Άρα, το παλιό μοντέλο «δήμαρχος-αφέντης» δεν αντιστοιχεί πλέον στην πραγματικότητα.

Καποδίστριας, Καλλικράτης και ο ρόλος της πολυεπίπεδης διακυβέρνησης

Ο Παπακωνσταντίνου αναφέρθηκε θετικά στις διοικητικές μεταρρυθμίσεις:

• Ο «Καποδίστριας» (τέλη δεκαετίας ’90) που συνέκλεισε μικρούς δήμους και κοινότητες.
• Ο «Καλλικράτης» (2010) που ολοκλήρωσε τη μετάβαση σε μεγαλύτερους δήμους και πιο συγκροτημένες περιφέρειες.

Παρά τις επιμέρους ενστάσεις, εξήγησε ότι αυτές οι μεταρρυθμίσεις:

• Δημιούργησαν τη βάση για πολυεπίπεδη διακυβέρνηση – από τις Βρυξέλλες μέχρι το χωριό.
• Έδωσαν στους ΟΤΑ τη δυνατότητα να διαχειριστούν νέα χρηματοδοτικά εργαλεία, πολιτικές παραγωγικής ανασυγκρότησης, περιβαλλοντικής πολιτικής και βιωσιμότητας.

Ωστόσο, αυτός ο νέος ρόλος των δήμων έμεινε ασύμβατος με την παλιά νοοτροπία και τον τρόπο εκλογής και λειτουργίας των οργάνων.

Ένας εκλογικός νόμος «κομμένος και ραμμένος» στα μέτρα του δημάρχου

Εκεί όπου θα έπρεπε να προσαρμοστεί το σύστημα, όπως είπε, προς μια πιο αναλογική και δημοκρατική κατεύθυνση, συνέβη το αντίθετο:

• Είχαμε συνεχείς αλλαγές στα εκλογικά συστήματα,
• αλλά όλες ουσιαστικά ενίσχυσαν το «δημαρχοκεντρικό» μοντέλο,
• οδηγώντας σε ένα σύστημα όπου μικρές δημοτικές ομάδες 15 ατόμων αποκτούν υπερσυγκεντρωτικές εξουσίες σε τεράστιους δήμους.

Το ερώτημα που έθεσε ήταν καίριο:
Μπορεί μια τόσο μικρή ομάδα ανθρώπων να διαχειριστεί σοβαρά, με επάρκεια και διαφάνεια, παραγωγική ανασυγκρότηση, σύνθετες χρηματοδοτήσεις, πράσινες συμβάσεις και μεγάλα αναπτυξιακά σχέδια;
Η απάντησή του ήταν ξεκάθαρη: «Όχι».

Ποιος κυβερνά τελικά τους δήμους; Το «παράλληλο σύστημα» συμβούλων και εργολάβων

Ο Παπακωνσταντίνου περιέγραψε πώς, στην πράξη, αυτή η αδυναμία των ολιγομελών παρατάξεων οδηγεί στη δημιουργία ενός παράλληλου άτυπου συστήματος εξουσίας:

• Ένα δίκτυο μελετητών, συμβούλων, εργολάβων και επαγγελματιών γύρω από τον δήμο,
• το οποίο ουσιαστικά καθοδηγεί, συντάσσει, ωριμάζει και υλοποιεί μεγάλο μέρος των αποφάσεων.

Ακόμη και στα συνέδρια της ΚΕΔΕ, όπως σημείωσε, δεν βλέπουμε μόνο δημάρχους και αιρετούς, αλλά και πολλούς επαγγελματίες που πηγαίνουν «να πουλήσουν την πραμάτεια τους», όπως χαρακτηριστικά είπε.

Έτσι, οι δήμοι λειτουργούν:

• Χωρίς επαρκή δημοκρατικά αντίβαρα,
• με την αντιπολίτευση αποκλεισμένη από κρίσιμες διαδικασίες: προϋπολογισμούς, τεχνικά προγράμματα, απευθείας αναθέσεις, επιτροπές.

Επιπλέον, οι αποφάσεις λαμβάνονται πλέον κυρίως στις επιτροπές που ελέγχονται από τη διοίκηση, ενώ το δημοτικό συμβούλιο περιορίζεται συχνά σε ρόλο απλού επικυρωτή.

Διαφθορά, πελατειακές σχέσεις και απογοήτευση των πολιτών

Η υπερσυγκέντρωση εξουσίας και ο αποκλεισμός της αντιπολίτευσης, σύμφωνα με τον Παπακωνσταντίνου, δεν οδηγούν μόνο σε έλλειμμα δημοκρατίας, αλλά και σε:

• Έκτροπα από τη νομιμότητα,
• εκτίναξη των απευθείας αναθέσεων («έχουμε φτάσει, όπως είπε, στο 90% των συμβάσεων να είναι απευθείας αναθέσεις»),
• ενίσχυση της διαφθοράς και
• ένα ακραία πολιτικοποιημένο και πολωτικό κλίμα στις δημοτικές εκλογές, όπου οι παρατάξεις «μάχονται για μια λεία» που θα μοιραστεί σε στενό κύκλο.

Αυτό καταλήγει σε απογοήτευση και αποξένωση των δημοτών ή, αντίστροφα, σε ενίσχυση πελατειακών δικτύων.
Και, όπως υπογράμμισε, είναι σε πολλές περιπτώσεις χειρότερο από το αντίστοιχο έλλειμμα δημοκρατίας στην κεντρική πολιτική σκηνή.

Γιατί οι δήμοι δεν μπορούν να κυβερνηθούν μονοπαραταξιακά

Ο Παπακωνσταντίνου έκανε μια κρίσιμη σύγκριση:

• Τα πολιτικά κόμματα στην κεντρική πολιτική έχουν επιτελεία, στελέχη, δομές, ιδρύματα, ειδικούς.
• Αντίθετα, οι δημοτικές παρατάξεις είναι απλά ομάδες ανθρώπων, χωρίς μόνιμη τεχνική και πολιτική υποστήριξη.

Επομένως, είναι εκ των πραγμάτων αδύνατο μια δημοτική παράταξη να διοικήσει μόνη της έναν μεγάλο δήμο με επάρκεια, χωρίς να αξιοποιήσει ανθρώπους και από άλλες παρατάξεις.

Ακριβώς γι’ αυτό, είπε, η διοίκηση των ΟΤΑ πρέπει να είναι πολυπαραταξιακή και να βασίζεται σε συνεργασίες και κατανομή ευθύνης – κάτι που μόνο ένα σύστημα απλής αναλογικής μπορεί να εξασφαλίσει.

Τα χαρακτηριστικά ενός «πράσινου» εκλογικού συστήματος

Ο Παπακωνσταντίνου μίλησε για ένα «πράσινο εκλογικό νόμο», ευθυγραμμισμένο με τις αρχές της συμμετοχικής δημοκρατίας και της πολυεπίπεδης διακυβέρνησης. Κεντρικά του στοιχεία:

1. Επαναφορά της απλής αναλογικής
   • Ως σταθερό και όχι «νοθευμένο» σύστημα.
   • Ως μηχανισμός αναδιανομής ευθύνης και ουσιαστικής πολιτικής εκπροσώπησης.
2. Ανεξάρτητοι συνδυασμοί σε τοπικές και δημοτικές κοινότητες
   • Να μπορούν τα χωριά και οι τοπικές κοινότητες να κατεβάζουν δικά τους, ανεξάρτητα ψηφοδέλτια.
   • Αυτό, ειδικά στην επαρχία, δίνει πραγματική αυτονομία στις τοπικές κοινωνίες και διευκολύνει τη συμμετοχή.
   • Υπενθύμισε ότι για αυτό το θέμα είχε βρεθεί και ο ίδιος στη Βουλή με τον Γιώργο Δημαρά, πιέζοντας για ρύθμιση που τελικά καταργήθηκε από τον επόμενο νόμο.
   • Σημείωσε ότι σήμερα ισχύει ένα άτυπο «δόγμα»: «όποιος έχει υποψήφιους σε όλα τα χωριά παίρνει τον δήμο», κάτι που στραγγαλίζει την τοπική πρωτοβουλία.
3. Συμμετοχικός προϋπολογισμός και διαβούλευση στη βάση
   • Διαβούλευση πριν τη σύνταξη του προϋπολογισμού.
   • Συμμετοχικός προϋπολογισμός σε επίπεδο δημοτικής και τοπικής κοινότητας.
   • Δυνατότητα οι τοπικές κοινωνίες να συναποφασίζουν για τη διαχείριση ακόμη και μικρών ποσών.
4. Ηλεκτρονική συμμετοχή και δημοψηφίσματα
   • Χρήση ηλεκτρονικών πλατφορμών, διαβουλεύσεων και δημοψηφισμάτων για κρίσιμα θέματα.
   • Ως εργαλείο ενεργοποίησης των πολιτών και ενίσχυσης της λογοδοσίας.

«Η απλή αναλογική θα φέρει δυσκολίες – αλλά είναι ο μόνος δρόμος»

Ο Παπακωνσταντίνου απάντησε και στο βασικό επιχείρημα των «ρεαλιστών» της κεντρικής πολιτικής σκηνής, που λένε ότι «δεν υπάρχει πολιτική ωριμότητα» ή ότι η απλή αναλογική θα οδηγήσει σε ακυβερνησία:

• Αναγνώρισε ότι θα υπάρξει μια δύσκολη μεταβατική φάση, με εντάσεις και δυσκολίες συνεργασιών.
• Ωστόσο, υπογράμμισε ότι δεν υπάρχει άλλος τρόπος να αλλάξει η νοοτροπία, να σπάσει η πόλωση και να υποχρεωθούν περισσότεροι αιρετοί να αναλάβουν ευθύνη.

Η απλή αναλογική, είπε, σημαίνει:

• Περισσότερη ευθύνη για περισσότερους,
• Λιγότερη ευκολία στην «ανεύθυνη αποχή» των συμβούλων,
• Μικρότερο περιθώριο για κλειστές ομάδες που λογοδοτούν μόνο στον εαυτό τους.

Κλείνοντας, τόνισε ότι:

«Μόνο φέρνοντας την απλή αναλογική θα κινητοποιηθεί ξανά η κοινωνία, θα μειωθεί η πόλωση στις δημοτικές εκλογές και θα μπορέσουμε επιτέλους να εφαρμόσουμε τις πολιτικές που συζητάμε στα λόγια για τους δήμους».

Με άλλα λόγια, η πρότασή του δεν είναι μόνο τεχνική ή νομική: είναι βαθύτατα πολιτική και δημοκρατική, με στόχο να ξαναγίνουν οι δήμοι χώρος γνήσιας συμμετοχής, διαβούλευσης και πράσινης – αλλά και ουσιαστικής – αυτοδιοίκησης.